RUCH W FILMIE

Ruch w filmie

To co odróżnia film od fotografii to właśnie ruch. Można powiedzieć, że film jest sztuką ruchu. Zdjęcia kompletnie statyczne w filmie bardzo rzadko mają jakieś zastosowanie. Niemal wszystkie Sztuki dążą do wyrażenia ruchu. Ale to właśnie film króluje jeśli chodzi o potęgę ekspresji wyrażania różnorodnych form ruchowych. Choć teatr czy taniec mają również szerokie pole do popisu poprzez ruch aktorów, film dysponuje także ruchem kamery, co pozwala na realizowanie ciekawych zabiegów wizualnych. Ruch w filmie dzieli się na dwa rodzaje: ruch aktorów (akcja) oraz ruch kamery (ujęcia).

RUCH AKTORÓW
Początkowo kamera była umieszczona nieruchomo na statywie, a cała historia była odgrywana na planie przed nią w mastershocie. Było to spowodowane przyzwyczajeniem ludzi do obserwowania całej sceny z jednego miejsca – podobnie jak widz w teatrze. Takie same jak w teatrze były również reguły związane z ruchem aktorów. Za pomocą tylko ruchu aktorów (zmiany ich układu w kadrze pojedynczego ujęcia) mamy możliwość:
- przenoszenia uwagi widza z postaci na postać – poprzez odwracanie się aktorów w stronę kamery lub od niej, ich przybliżanie i oddalanie,
- nadawanie ważności postaciom i przenoszenie jej na inne, poprzez ich układ pionowy (kto siedzi, lub stoi wyżej, kto w bardziej swobodnej pozie, kto zajmuje więcej miejsca w kadrze,
- wprowadzać i usuwać ze sceny kolejne postacie.

RUCH KAMERY
Tak prostymi metodami nie można było jednak przekazać całego ładunku emocjonalnego przedstawianych scen - film w przeciwieństwie do teatru był niemy, a postacie filmowane z daleka zbyt małe i niewyraźne, by na niewielkich ekranach odczytać z ich twarzy emocje. Zaczęto poszukiwać innych sposobów przedstawiania scen. Wprowadzono montaż pomiędzy różnymi planami (czyli różnymi przybliżeniami), mieszanie ujęć z różnych kątów.
Eksperymenty twórców niemego kina szły jednak dalej. W pewnym momencie powstał problem sfilmowania postaci w ruchu wykraczającym poza obręb statycznego planu filmowego – tak kamera ruszyła z miejsca. Zorientowano się, że okręcając kamerę wokół osi statywu nie tylko można śledzić ruch postaci (poruszającej się po planie lub wokół kamery), ale również pokazać przestrzeń, nadając scenom większego autentyzmu.

Następnym problemem było sfilmowanie postaci jadącej pojazdem w zbliżeniu. Zamocowano kamerę na wózku szynowym i puszczono równolegle do ruchu filmowanego pojazdu. Zauważono, że oglądane zdjęcia powodowały u widza poczucie dynamizmu sceny.

W końcu, przyszedł czas na eksperymenty z nowymi technologiami – do kamery zamocowano nowinkę techniki militarnej – obiektyw z zoomem (układem optycznym do bezstopniowej zmiany długości ogniskowej, stosowanym w lunetach wojskowych). Zaobserwowano, że poza możliwością śledzenia przybliżających się i oddalających obiektów, można powodować uzyskać płynne przejście pomiędzy różnymi stopniami zbliżenia obiektu nieruchomego, lub sceny, co powodowało u widza poczucie, że z tym obiektem w danej chwili dzieje się coś ważnego.

RUCH LUB BEZRUCH
W ciągu ponad stu lat dzielących nas od powstania pierwszych filmów, dzięki eksperymentom twórców i analizie wyników (odczuć, jakie dane zabiegi budzą w widzu), powstał pewien szczególny twór – język wizualny, którym filmowcy „porozumiewają się” z widzami. Dzięki niemu filmowcy są w stanie nie tylko pokazać wydarzenie, ale również nadać mu określone zabarwienie emocjonalne, naprowadzić widza na konkretne wnioski, przekazać treści pozawerbalne, tworzące całościowy klimat dzieła filmowego. Ostatnim ze środków operatorskich związanych z ruchem, jest… jego brak.

Brak ruchu – bezruch - możemy wykorzystać na kilka sposobów. Ponieważ ruch jest kojarzony z dynamizmem, szybkim tempem (im większa powierzchnia kadru ukazuje ruch, tym to odczucie jest silniejsze), brak ruchu (lub prawie brak), możemy wykorzystać do „ostudzenia” sceny, na przykład po zakończonej dynamicznej scenie pościgu. W ten sposób, ukazując nieruchomy pejzaż w szerokim planie możemy dać widzowi odetchnąć, co jest potrzebne przed kolejną dawką emocji, lub jeśli film jest w całości mało dynamiczny, dać niski punkt odniesienia – wszystko co później, wyda się ciekawsze.
Ludzie we wzajemnych interakcjach przyzwyczaili się, że postacie wokół są w ciągłym ruchu (celowym, mimowolnym, czy instynktownym) i zastygają w bezruchu jedynie na chwile i to rzadko podczas obcowania z innymi. Jeśli więc widzimy kogoś, kto zamarł w bezruchu, instynktownie skupiamy na nim uwagę, staramy się dostrzec przyczynę, zrozumieć. Ten mechanizm jest bardzo przydatny, kiedy chcemy przekazać treści będące poza aktorskimi środkami wyrazu – filmując nieruchomą, zastygłą twarz bez wyrazu i montując ten obraz z innymi, możemy pokazać widzowi, „o czym myśli” postać. Możemy też pozostawić to ujęcie bez montażu, jeśli z wcześniejszych ujęć jasno wynika powód „zadumania” postaci.

To tylko niektóre, najważniejsze techniki związane z ruchem kamery. Język filmu jest bardzo obszerny. Omówienie szczegółowo każdej techniki zajmuje niejeden podręcznik, a ruch w filmie jest tylko jedną z dziedzin. Sprawny operator (znający reguły tego języka) jest w stanie stworzyć widowisko nawet jeśli aktorzy nie stanęli na wysokości zadania. Warto więc ten język poznać, zwłaszcza, jeśli jest się filmowcem amatorem, zdanym przede wszystkim na własne umiejętności.
Czytajcie podręczniki, eksperymentujcie z poznanymi technikami, trenujcie, aby weszły wam w krew.

Do budowy prostych, amatorskich urządzeń umożliwiających wykorzystanie ruchu kamery nie są potrzebne duże nakłady. Właściwie najważniejszym z nich i jedynym drogim jest statyw – należy się zaopatrzyć w stabilny statyw z tzw. głowicą olejową, czyli taką, której ruch po odblokowaniu jest płynny i bez wyczuwalnego tarcia powodującego skoki, czy wibracje. Nogi statywu powinny być na tyle stabilne, żeby przy panoramowaniu – obracaniu kamery wokół osi statywu – i zatrzymaniu ruchu nie następował sprężysty powrót głowicy. Takie sprężyste zatrzymanie zepsuje efekt panoramowania. Jeśli już dysponujemy statywem i opanujemy technikę panoramowania, warto spróbować z nawet najprostszym wózkiem kamerowym – dolly. Można takie urządzenie kupić, można wypożyczyć, jednak najlepszą metodą jest wykonać go samemu – odpowiednia dokumentacja bardzo różnych konstrukcji znajduje się w Internecie (najczęściej na angielskojęzycznych stronach z poradami dla filmowców amatorów). Wystarczy wpisać w Google hasło dolly.
Mając do dyspozycji te dwa urządzenia i znając język filmu jesteśmy w stanie pomóc aktorom tworzyć przekonujące postacie.

Jako podsumowanie przedstawię zestawienie podstawowych technik filmowych związanych z ruchem, wraz z krótkim opisem.

Ruchy z jednego miejsca (ze statywu) [PAN]:

Panorama pozioma (kamera na nieruchomym statywie, obrót wokół osi pionowej) – zazwyczaj płynny powolny jednostajny ruch zaczynający się i kończący statycznie ~3 sekund. Dobrze jest zaplanować kadr rozpoczynający i kończący, by spełniały zasady kadrowania. Służy do śledzenia postaci poruszającej się po planie wokół kamery, do pokazania panoramy miejsca.
Szwenk (jak wyżej, tylko szybko – z rozmytym obrazem w trakcie ruchu)- stanowi środek montażowy służący poprawnemu „sklejaniu” nie klejących się ujęć, szybkie przeniesienie uwagi z miejsca na miejsce imitujące odwrócenie głowy.

Panorama pionowa (kamera na nieruchomym statywie, obrót wokół osi poziomej poprzecznej) – ruch podobnie jak w panoramie poziomej. Panoramowanie pionowe stosujemy dla ukazania monumentalności obiektu (w górę), jego znikomości (w dół), lub domyślną podróż postaci (np. windą najwyższe piętro).

Obrót skośny [Skiew] (kamera na nieruchomym statywie, obrót wokół osi poziomej podłużnej) – Zdjęcia efektowe, rzadko stosowane. Najczęściej, jako uzupełnienie ujęć FPP (First Person Perspective, czyli Widoku Subiektywnego).

Transfokacja [Zooming] (kamera nieruchomo, zmiana ogniskowej) Tani i szybki sposób na śledzenie postaci poruszającej się pod niewielkim kątem do osi optycznej kamery i „najazdów”. Powoduje zmiany geometrii obiektu i otoczenia. Wykorzystywany również do zdjęć efektowych.

Ruchy z przemieszczeniem kamery (z wózka kamerowego) [DOLLY]:
Jazda poprzeczna (kamera porusza się na boki, równolegle do śledzonego obiektu) – śledzenie obiektu w ruchu (dynamiczniejsze niż pokazywanie nieruchomego obiektu, np. rozmawiających ludzi), przenoszenie uwagi na inne obiekty, pokazywanie przestrzeni.

Jazda poosiowa – Najazd (kamera porusza się wzdłuż osi optycznej w kierunku obiektu) - zbliżenie do centrum akcji, koncentracja uwagi na obiekcie, podkreśla emocje. Zamknięcie uwagi widza na obiekcie w końcowym kadrze.

Jazda poosiowa – Odjazd (kamera porusza się wzdłuż osi optycznej do tyłu) – śledzenie ruchu idących na kamerę postaci. Otwieranie przestrzeni wokół aktora/obiektu, powodujące wrażenie nagłego osamotnienia, alienacji.

Ruchy z przemieszczeniem kamery (ramię kamerowe kran) [CRANE]:
Jazda w górę/dół (kamera unoszona i opuszczana na kranie) – śledzenie ruchu obiektu, ukazanie całej sceny z góry, zdjęcia efektowe. „Efekciarski” ruch, rzadko wnoszący wartości pozaestetyczne.

Jazda na boki (kamera na kranie, ruchy boczne) – zastosowanie podobne jak w przypadku jazd wózkiem. Do zastosowania w miejscach, gdzie nie ma możliwości ułożenia trasy wózka (np. na koncertach jazda nad publicznością, lub sceną).

Jazda kombinowana góra/doł/boki/przód/tył (jak wyżej) – atrakcyjny wizualnie ruch efektowy, nienaturalny dla człowieka – silne wrażenie lotu.

Zobacz:
www.sfx.com.pl