SCENARIUSZ: PODSTAWY

Od pomysłu do scenariusza, czyli jak zacząć pierwszy film.

Często się mówi, że rozwiązaniem wszelkich problemów technicznych w filmie jest dobry scenariusz. Może jest w tym wiele uproszczenia ale jest też trochę prawdy. Jakże często bywa, że jesteśmy tak pochłonięci historią, że nie zauważamy błędów reżyserskich, czy też niedociągnięć operatorskich. Dobry scenariusz potrafi sprawić, że jesteśmy w stanie przymknąć oko na słabą realizację i mimo wszystko docenić film. Oczywiście niektórzy mogą się z tym nie zgodzić, z całą pewnością jednak dobry scenariusz ma większą szansę być docenionym przez producenta oraz reżysera. W tym artykule poznamy kilka zasad i wskazówek, które warto znać zanim zabierzemy się za pisanie.

Zaczynając od podstaw. Żeby napisać scenariusz potrzebna jest historia. Może być to historia dramatyczna, śmieszna, smutna, symboliczna, metaforyczna, prawdopodobna lub nieprawdopodobna. Nie ważne jaka, ale ważne, że o czymś opowiada. Jeśli opowiadamy historię, którą znamy, którą sami przeżyliśmy prawdopodobnie zrobimy to lepiej. Czasem jednak nasza wyobraźnia tworzy o wiele ciekawsze rzeczy niż życie. Także każdy pomysł na historię może okazać się dobrym tematem na scenariusz. Bardziej istotne jest to w jaki sposób o niej opowiedzieć. Bez względu na to jakie reakcje nasza historia wywoła na widzu, dla nas powinno się liczyć że wywoła reakcje, a nie pozostawi go obojętnym.

Jak więc opisać historię, która będzie interesująca dla widza?
Przede wszystkim trzeba tego widza brać pod uwagę i pisać tak by mógł zrozumieć co chcemy mu opowiedzieć. Jednym z czynników czyniących scenariusz zrozumiałym jest jego struktura.

STRUKTURA TRZECH AKTÓW
Najstarszą i jak dotąd najlepiej działającą strukturą, zarówno w filmie jak i w literaturze, jest struktura trzech aktów. W akcie pierwszym poznajemy bohatera oraz jego świat. Rozpoczęcie zawsze mówi nam kto pojawi się w filmie. Ponadto zawsze dowiadujemy się o czasie, miejscu i kontekście wydarzeń. Pokazany jest również klimat filmu, czy to będzie komedia, horror czy dramat. Wprowadzamy także widza do problemu jaki film porusza. Początek ma na celu zachęcenie widza do dalszego oglądania, czyli danie widzowi powodu dlaczego ma obejrzeć ten film. Akt drugi stanowi główną część filmu i jest przeznaczony konfrontacji bohatera z problem. W tej fazie pogłębiamy znaczenie fabuły i wprowadzamy dodatkowe wątki. Celem aktu II jest pogłębianie relacji pomiędzy bohaterami oraz podnoszenie napięcia akcji. Ostatnia część filmu przyniesie nam rozwiązanie głównego konfliktu. W tej fazie najczęściej pokazujemy punkt kulminacyjny, gdzie rozwiązuje się konflikt powieści oraz następuje zakończenie wszystkich poruszonych wątków. Proporcje między poszczególnymi aktami to (początek 25%, środek 50% i koniec 25% całego scenariusza).

Oczywiście, struktura ta może inaczej wyglądać w filmie krótkim, kiedy to w 15 minut pokazujemy całą historię. Wtedy tak naprawdę pierwszy akt zamieniamy na pierwszy kadr. To od niego zależy czy nastawimy się przychylnie do oglądania i będziemy przymykać oko na niedociągnięcia techniczne. Warto więc pomyśleć jak zaskoczyć widza i zachęcić do oglądania już pierwszą sceną.

PUNKT ZWROTNY
Pamiętaj o tym, że w każdej książce czy filmie istnieje coś takiego jak punkt zwrotny, czyli wydarzenie, które całkowicie zmienia tok akcji. Taki punkt jest istotny nie tylko dlatego, że zaskakuje widza, a tym samym wzbudza jego zainteresowanie, ale przede wszystkim wyrywa go z monotonii i przykuwa jego uwagę. W filmie z reguły mamy dwa punkty zwrotne. Pierwszy na początku wprowadzenia (aktu I), który sygnalizuje problem jaki będzie później bohater musiał rozwiązać; drugi to punkt zwrotny zbliżający nas do rozwiązania problemu, który pojawia się pod koniec aktu II. Mimo, że film krótkometrażowy czasem trwa 10 minut, moim zdaniem warto o tym pamiętać.

REGUŁA 3 ZDAŃ
Drugą istotną wskazówką jest zastosowanie reguły 3 zdań. Kiedy już wymyślisz sobie historię sprawdź czy jesteś w stanie opowiedzieć ją w 3 zdaniach. Kiedy idziesz na spotkanie z producentem zanim on przeczyta Twój scenariusz, najprawdopodobniej będziesz poproszony o streszczenie go w 3 zdaniach. To również pozwoli Ci sprawdzić czy treść jest na tyle zrozumiała by ją przekazać innym. Oczywiście są filmy które trudno opisać w 3 zdaniach, jak np. Pulp Fiction, bo przecież wszelkie reguły można je łamać gdy się je zna;-)

BOHATER
Mając na uwadze te podstawowe zasady pisania scenariusza, możemy zacząć myśleć nad historią. Jednym z pomysłów na wymyślenie historii jest stworzenie postaci i osadzenie jej w nieoczekiwanej sytuacji, która jest zaskakująca dla samego bohatera. W tym więc wypadku zaczynamy od bohatera bądź bohaterów. Weźmy pod uwagę choćby „Nienawiść” w reż. Mathieu Kassovitz’a. Film przedstawia 24 godziny z życia trójki przyjaciół, gdzie cała akcja filmu rozgrywa się wokół ich zachowań i emocji. To jeden z lepszych przykładów na to że z prostego pomysłu można zrobić świetny film, wpisujący się w kanon lektur.

Jaki powinien być nasz bohater by zdobyć sympatię widza? Co wyróżnia wszystkich bohaterów, których lubimy? Są przecież tak różni od siebie, czasem dobrzy, czasem źli, czasem silni i męscy a czasem to życiowe fajtłapy. Ja myślę, że najważniejsze jest żeby nasz bohater był wyrazisty, czyli miał konkretne cechy, które wyróżniają go z tłumu. powinien nas fascynować a jednocześnie stawać się nam bliskim. Aby zdobyć naszą sympatię, bohater musi zdobyć nasze zaufanie. Dlatego choć czasem może być trochę przerysowany, musi pozostać wiarygodny. Dobrze jest by posiadał jakieś wady, a jego działania powinny być zgodne z jego charakterem i naturą. Czyli przedstawiając bohatera należy zaznaczyć pewne jego cechy, które usprawiedliwią jego późniejsze czyny.

Tworząc bohatera ważne jest jaki jest nasz stosunek do tematu poruszanego w filmie. W filmie „Braveheart” M. Gibsona, bohater, William Wallace jest uosobieniem siły, męstwa i honoru. Kochamy go za to, że jest odważny i jest w stanie zabić każdego kto mu stanie na drodze do wolności. Jego wrogów natomiast nie lubimy za ich słabość i brak odwagi. Z kolei w „Cienkiej, czerwonej linii” T. Malick’a – podziwiamy bohaterów za ich słabość i okazywanie lęku. Dzieję się tak dlatego, iż „Braveheart” to film, który gloryfikuje wojnę i walkę, natomiast „Cienka, czerwona linia” mówi o tym, że wojna jest przekleństwem, które niszczy ludzi i jedynym sposobem by się jej sprzeciwić jest okazanie słabości i strachu. Czasem więc słabość jest naszą siłą. Czasem kochamy bohatera za to, że pomaga innym czasem za to że zabija. Wszystko zależy od tego o czym mówi nasza historia i z jakiej perspektywy o niej opowiadamy. Postacie więc powinny pasować do poetyki i przekazu filmu.

Dobra historia to jednak nie wszystko. Scenariusz przecież to nie książka. To produkt z którego ma powstać film. Czyli powinien być czytelny dla producenta, reżysera, operatora. Wszystko co dla Ciebie jest ważne dla historii powinno się tam znaleźć. I powinno być napisane w sposób zrozumiały dla tych, którzy będą ten film realizować.

SCENY
Scenariusz opisujemy w scenach. Sceny numerujemy i opisujemy. Scena jest określona przez miejsce, w którym rozgrywa się akcja. Każde nowe miejsce jest nową sceną. Scena jest zbudowana z jednego bądź więcej ujęć. Ujęcie to fragment filmu zarejestrowany przez kamerę od momentu jej włączenia do wyłączenia, a w zmontowanym filmie od cięcia do cięcia. Seria scen lub ujęć stanowiących jedną całość nazywana jest sekwencją. Jedna sekwencja może rozgrywać się w jednym lub kilku miejscach. Jeżeli np. bohater wychodzi z domu, jedzie windą i wsiada na parkingu do samochodu, którym dojeżdża do parku to mamy 5 scen (klatka, winda, parking, samochód, park)w jednej sekwencji.
Z reguły sceny są numerowane i opisane (wnętrze, plener, miejsce, wskazanie pory dnia)
Np.
PLENER. BOISKO PRZED SZKOŁĄ - DZIEŃ
WNĘTRZE. MIESZKANIE KASI – NOC
Po nagłówkach scen pojawiać się powinny wskazówki sceniczne – takie dzięki którym czytający wyobrazi sobie scenę – określają miejsce, nastrój i akcję czyli: wygląd miejsca, pozycje aktorów, co robią, pozycje statystów, nastroje, krótki opis nastroju.
Np. Mieszkanie Kasi jest małe i przytulna urządzone, czyste, zadbane. Świecą się lampki. Kasia leży w łóżku i czyta książkę. Jest smutna.
Po opisaniu sceny przechodzimy do dialogu. Jeżeli coś się dzieje w trakcie dialogu piszemy między wierszami (np. Karol zgasił papierosa). Jeżeli chcemy zwrócić uwagę na intonację głosu, piszemy w nawiasie (głośno, prawie krzycząc)
Dialogi są bardzo ważne ponieważ pośrednio opisują i identyfikują postaci. Pamiętaj jednak, że scenariusz to film więc w dialogach nie powinno być tego co możemy pokazać obrazem. Czyli nie mówimy w dialogach. „No więc jestem” czy „ O, kotek do nas przyszedł” . Dialogi powinny uzupełniać obraz a nie obraz powinien wizualizować dialogi. Dialogi powinny być realistyczne i prawdopodobne (nie wszechwiedzące i nie sztuczne). Powinny być dopasowane do środowiska z którego nasi bohaterowie pochodzą – jeśli to młodzież to raczej slang jeśli studenci filozofii to raczej język bardziej wyszukany itp… Dialogi są zaczerpnięte ze świata, z życia, od ludzi.. Słuchaj jak mówią inni, szukaj specyfiki, która by wyróżniała Twoje postaci. Poniżej dwa ćwiczenia pomagające pracę nad dialogami.

Ćwiczenie 1: podsłuchuj czasem ludzi, nie widząc ich i spróbuj zrozumieć skąd pochodzą po sposobie wypowiadania się… tak samo na odwrót, dopasuj język do postaci…

Ćwiczenie 2: po ułożeniu dialogu sprawdź czy jak podstawisz inne osoby to czy to ma sens, jeśli tak to masz problem – bo to oznacza że postaci są zbyt mało wyróżniające.

Pamiętaj, że jeśli piszesz scenariusz do niezależnej produkcji przejrzyj go pod kątem kosztów produkcyjnych i zastanów się jak możesz zmniejszyć te koszty nie zmieniając sensu i znaczenia filmu.

Kiedy skończysz pisanie scenariusza nie osiadaj na laurach. Teraz musisz czytać tak długo i często, aż nie będziesz chciał go poprawiać . Jak już dojdziesz do momentu, że nic byś w nim nie zmienił daj go komuś do przeczytania. Najlepiej ludziom z różnego pokroju. Jeśli każdy się zachwyci możesz śmiało iść do producenta Pamiętaj jednak, że jeśli to nie Ty będziesz reżyserował ten ilm, to musisz być gotowy na to że producent/reżyser będzie chciał jakiś zmian. Mówi się, że żaden reżyser nie dostaje scenariusza takiego jaki chciałby reżyserować. Więc po tym jak wydaje się, że zrobiłeś wszystko, przygotuj się jeszcze na współpracę z reżyserem.